ประวัติศาสตร์ ความเป็นมา และวิวัฒนาการทางวัฒนธรรม พิธีกงเต๊ก

พิธีกงเต๊ก คือ พิธีกรรมงานศพของชาวจีน เพื่อทำบุญอุทิศส่วนกุศลให้แก่ผู้ล่วงลับ ซึ่งเป็นขนบธรรมเนียมประเพณีอันเก่าแก่ที่มีการสืบทอดมายาวนานนับพันปีในวัฒนธรรมจีน โดยคำว่า "กง" แปลว่า ทำ/บำเพ็ญ และ "เต๊ก" แปลว่า บุญ/กุศล

มีวัตถุประสงค์หลักคือการส่งดวงวิญญาณไปสู่ภพภูมิที่ดี แสดงความกตัญญูกตเวทีต่อบรรพบุรุษ และส่งมอบสิ่งของจำเป็นในปรโลกผ่านการเผาเครื่องกระดาษ

โดยในบริบทของชาวไทยเชื้อสายจีน พิธีกงเต๊กยังคงเป็นส่วนสำคัญที่สะท้อนถึงความกตัญญูกตเวทีของลูกหลานที่มีต่อบรรพบุรุษ และยังเป็นเครื่องบ่งบอกถึงโครงสร้างครอบครัวจีนที่ชัดเจน

แม้จะมีการเปลี่ยนแปลงทางสังคมและเศรษฐกิจ แต่พิธีนี้ยังคงเป็นอัตลักษณ์ที่สำคัญของชาวจีนในปัจจุบัน โดยการเข้าใจพิธีกงเต๊กนั้น เรามาย้อนดูประวัติความเป็นมาของพิธีนี้ เพื่อให้เข้าใจถึงต้นกำเนิด

เข้าใจประวัติศาสตร์ ความเป็นมาของพิธีกงเต๊ก

พิธีนี้มีต้นกำเนิดในประเทศจีนตั้งแต่สมัยราชวงศ์จิ้น (ค.ศ. 265 – 420) และได้รับอิทธิพลจากสามความเชื่อหลัก ได้แก่ ศาสนาพุทธนิกายมหายาน (เน้นการทำบุญอุทิศส่วนกุศล) ลัทธิเต๋า (เน้นพิธีกรรมและปัดเป่ารังควาน) และลัทธิขงจื๊อ (เน้นความกตัญญู)

จากการฝังศพพร้อมมนุษย์ สู่การฝังศพพร้อมของจำลอง สู่การฝังศพร้อมกระดาษและการเผากระดาษ

หมายเหตุ : Before Common Era (BCE) หรือ Before Christ (BC) คือ เป็นระบบการนับปี ก่อนยุคสามัญหรือ ก่อนคริสต์ศักราช

• ยุคหินใหม่ (7000 - 1700 BCE): การขุดค้นแหล่งฝังศพพร้อมภาชนะบรรจุอาหารและสิ่งของส่วนตัว ซึ่งเชื่อว่าจะช่วยให้ผู้ตายเดินทางสู่โลกหน้าได้อย่างราบรื่น  

• ในสมัยราชวงศ์โจว ( 1050 - 221 BCE) - ราชวงศ์ซาง ( 16 - 11 BCE) : มีความเชื่อในชีวิตหลังความตายมากขึ้น จากการพบหลักฐานต่างๆเกี่ยวกับข้าวของเครื่องใช้ที่มากขึ้น ผู้ติดตาม ม้า คนรับใช้ ภรรยา ซึ่งถูกฝังไปพร้อมกับผู้วายชนม์ เพื่อให้ผู้ตายมีความสุขสบายในโลกหลังความตาย

• ราชวงศ์ฮั่น ( 206 BCE – ค.ศ. 220 ): วัสถุมีชื่อว่า "หมิงฉี่" (mingqi) หรือ ภาชนะบรรจุ วิญญาณ ทำจาย ดินเผา ไม้ หรือสำริด อยู่ในรูปแบบจำลองของสิ่งของในชีวิตประจำวัน เครื่องใช้ในบ้าน ไปจนถึงรูปปั้นคน สัตว์ และสิ่งมีชีวิตในตำนาน

  
  

  การใส่หมิงฉี่ลงในหลุมศพนั้นเปรียบเที่ยบเหมือน เครื่องยืนยันถึงอำนาจและความมั่งคั่งของผู้ตายและกลายเป็นสื่อที่นิยมมากที่สุดสำหรับสิ่งของในหลุมศพ การผลิตหมิงฉี่กลายเป็นอุตสาหกรรมขนาดใหญ่โดยรัฐบาลในช่วงเวลาหนึ่งอีกด้วย

  
  

  ดูภาพเครื่องปั้นดินเผาหมิงฉี่ : https://www.pinterest.com/winslor/mingqi-%E6%98%8E%E5%99%A8-spiritual-vessels/

  
  

• ราชวงศ์ถัง ( ค.ศ. 618 – 907 ): พิธีศพยังคงมีความสำคัญ และถูกควบคุมโดยรัฐบาล นอกจากนี้แล้วยังมีข้อจำกัดเกี่ยวกับ จำนวน และ ขนาดของสิ่งของในหลุมศพตามลำดับชั้น แต่กฎเหล่านี้มักถูกละเมิด เนื่องจากญาติของผู้ตายเชื่อว่าการจัดหา หมิงฉี่ ที่จำนวนมากเกินความจำเป็น จะช่วยปรับปรุงสถานะของบรรพบุรุษในปรโลก และรับประกันโชคลาภของตนเองในอนาคตเมื่อมรภาพ  

• ราชวงศ์ซ่ง ( ค.ศ. 960 – 1279 ): หลังจากความฟุ่มเฟือยของราชวงศ์ถังที่นำไปสู่การล่มสลาย พิธีศพในราชวงศ์ซ่งจึงมีความเรียบง่ายและยับยั้งชั่งใจมากขึ้น เครื่องเซ่นไหว้ที่ใช้ประกอบพิธีโดยทั่วไปจึงมีขนาดเล็กลง

• ราชวงศ์หมิง ( ค.ศ. 1368 – 1644 ): ในช่วงราชวงศ์หมิง สำหรับชนชั้นสูงยังคงมีเครื่องเซ่นไหว้ประกอบการฝังศพ แต่การฝังสิ่งของจำนวนมากจำกัดเฉพาะจักรพรรดิและราชวงศ์เท่านั้น รูปแบบของสิ่งของเปลี่ยนไปตามปรัชญาขงจื๊อใหม่ที่เน้นความเคร่งขรึมมากขึ้น

• ปัจจุบัน : ในยุคปัจจุบัน ชาวจีนจำนวนมากยังคงเชื่อในชีวิตหลังความตาย แต่แทนที่จะสร้างแบบจำลองถาวรเหมือนในอดีต ได้เปลี่ยนมาใช้แบบจำลองกระดาษของสิ่งของฟุ่มเฟือยต่างๆ เช่น รถยนต์หรูหรา บ้าน เสื้อผ้า โทรทัศน์ และเงินทอง หรือแม้แต่ ไอโฟน

พิธีกงเต๊กในประเทศไทย: การปรับตัวและผสมผสาน

พิธีกงเต๊ก แม้มีรากจากวัฒนธรรมจีน แต่ได้เข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของพระราชพิธีศพในราชสำนักไทยตั้งแต่รัชกาลที่ 4 และมีบันทึกการประกอบในงานพระบรมศพและพระศพเจ้านายสำคัญตั้งแต่รัชกาลที่ 3 เป็นต้นมา การยอมรับนี้สะท้อนการหลอมรวมวัฒนธรรมไทย–จีนอย่างลึกซึ้ง

รูปแบบพิธีกงเต๊กในไทยมีการปรับตามบริบท ทั้งระยะเวลา ผู้ร่วมพิธี และการเปิดโอกาสให้กลุ่มนักธุรกิจชาวจีนผู้จงรักภักดีเป็นเจ้าภาพ ซึ่งนอกจากแสดงศรัทธา ยังเป็นเวทีสร้างเครือข่ายสังคมและเศรษฐกิจ อย่างไรก็ตาม ค่าใช้จ่ายสูงทำให้ความนิยมลดลงในปัจจุบัน

ปัจจุบันมีการผสมผสานกับพิธีศพแบบไทยมากขึ้น เช่น ใช้โลงและการฌาปนกิจแบบไทย แต่ยังคงบางองค์ประกอบของกงเต๊กไว้ การปรับตัวนี้ยังสะท้อนในวัฒนธรรมพวงหรีด เช่น โกลเด้นหรีด ร้านพวงหรีดทำบุญที่ออกแบบ “พวงหรีดทำบุญป้ายทองคำ” สวยงาม สื่อถึงเกียรติและความเคารพ รายได้ส่วนหนึ่งบริจาคเพื่อการกุศล ลดขยะจากพวงหรีดดอกไม้สด และตอบโจทย์สังคมไทย–จีนร่วมสมัย